100 na 100

I wojna światowa przyniosła niedobór bilonu w Niemczech, także na Górnym Śląsku. Państwo kierowało miedź, nikiel i srebro do przemysłu zbrojeniowego, monety wycofywano z obiegu i przetapiano, a społeczeństwo gromadziło kruszec w domach, ponieważ jego wartość materiałowa bywała wyższa od nominału. Doszły do tego braki surowca oraz kłopoty transportowe. Skutkiem był dotkliwy deficyt drobnej gotówki i utrudnione rozliczenia dnia codziennego.
Odpowiedzią na tę sytuację były notgeldy, czyli krótkoterminowe bony zastępcze emitowane przez gminy, huty, kasy oszczędnościowe i stowarzyszenia. Opatrywano je datą ważności, podpisami i pieczęciami; były wymienialne na markę. Druk notgeldów pozostawał tani, zazwyczaj jednostronny, na barwionym papierze, często z lokalnymi symbolami.
Praktykę stosowano również w Bismarckhütte (Wielkie Hajduki, późniejszy Chorzów Batory). W 1914 r. gmina wydała serię o nominałach 1/2, 1, 2 i 5 marek; później wprowadzano także praktyczne 1/4 i 1/2 marki. W 1921 r. pojawiły się dwujęzyczne banknoty 25 i 50 fenigowe, będące emisją plebiscytową z wizerunkiem ratusza.
Prezentowany egzemplarz to 5 marek z 1914 roku. Wydano je na różowym papierze, zastosowano czarny druk, fioletowe pieczęcie, ramkę z drobnych kwadracików. Zamieszczono deklarację wykupu w Głównej Kasie Gminnej do 15 października 1914. Na banknocie znajdują się faksymile burmistrza Fuhrmanna oraz podpis Rendant i. V.; na rewersie pieczęć Gemeinde-Haupt-Kasse.
W Kolekcji Muzeum Hutnictwa znajduje się należący do największych w kraju zbiór notgeldów z początku XX. Pokazuje on spektrum zjawiska, od wczesnych kartoników po emisje plebiscytowe i inflacyjne. Dzięki temu można śledzić mechanikę kryzysowego obiegu pieniądza oraz lokalną tożsamość utrwaloną w wymownych emisjach.

Autorem prezentowanego modelu jest pracownik spiekalni Huty „Kościuszko”, a także nauczyciel i wychowawca w szkole dla niewidomych Joachim Łazaj (1943-2023). Model przedstawia wagon typu N produkowany w Chorzowskiej Wytwórni Konstrukcji Stalowych „Konstal” w latach 1948 – 1956.
Ten konkretny, z numerem bocznym 1118 i numerem linii 12 powstał w 1951 roku. Kursował między Chorzowem a Siemianowicami Śląskimi. Stąd w górnej części okna krótszego boku tramwaju autor umieścił tabliczkę z numerem pojazdu oraz nazwą przystanku „Chorzów pl. Hutników”. To linia historyczna. Otwarto ją w 1897 roku, jeszcze jako trakcję parową i wąskotorową o rozstawie toru 785 mm. Od roku 1900 była już elektryczną. Łączyła Hutę „Królewską” z Hutą „Laurą” (dziś Siemianowice Śląskie). Oba zakłady stanowiły wówczas wspólny organizm. Linia także symbolicznie wiązała najstarszą dzielnicę Chorzowa (Chorzów Stary) z centrum (dawną Królewską Hutą). Została zamknięta 1 stycznia 2009 roku.
Model ustawiony został na drewnianym torowisku. W wagonie umieszczono fotele i konsolę motorniczego. Dokładnie oddano też lampy oraz światła kierunkowskazów. Na dachu tramwaju modelarz umieścił pantograf oraz numer tramwaju na charakterystycznych okrągłych tabliczkach na obu końcach pojazdu. Ten urokliwy eksponat staje się dla nas okazją do upamiętnienia sąsiadujących z Hutą „Kościuszko” wspomnianych zakładów „Konstal” produkujących tramwajowe wagony znane w okresie Polski Ludowej w całej Polsce.
Obecnie wagon stacjonuje w zajezdni Bytom i można go spotkać na trasie linii 38 kursującej w Bytomiu w dni wolne od pracy. Do dzisiaj Tramwaje Śląskie posiadają 5 czynnych – a zatem z możliwością przewozów pasażerów – wagonów tego typu.

Opornica zatyczkowa manganinowa firmy Siemens & Halske to skrzynka oporów z przełomu XIX i XX wieku, stosowana do ustawiania określonej rezystancji w obwodzie elektrycznym. Rezystancja to miara tego, jak bardzo materiał hamuje przepływ prądu — im większa, tym prąd płynie słabiej. W prezentowanym modelu wartość ustawia się przez wkładanie lub wyjmowanie metalowych zatyczek, które łączą bądź odłączają kolejne odcinki drutu oporowego. Obiekt ma drewnianą, prostopadłościenną obudowę z kamienną nakładką; na jej powierzchni rozmieszczono sześć miedzianych zacisków do przewodów, w których zachowała się tylko jedna nakrętka. Podstawa wystaje poza obrys korpusu i ma w narożach otwory do przykręcenia przyrządu do stołu. Tabliczka „Siemens Halske / Manganin” wskazuje na użycie stopu o stabilnym oporze w funkcji temperatury, co zwiększało dokładność i powtarzalność pomiarów. Przyrząd pierwotnie znajdował się w Muzeum Zakładowym Huty „Batory”, którego zbiory zostały przekazane do chorzowskiego muzeum w 2013 roku. Podobne urządzenia pracowały zarówno w laboratoriach fabrycznych, jak i w szkolnych pracowniach — służyły do regulacji warunków doświadczeń, kalibracji przyrządów (np. amperomierzy) i demonstracji prawa Ohma. Siemens & Halske należał do czołowych producentów takiego wyposażenia, a opornice stanowiły element podstawowy zestawu narzędzi pomiarowych. Informacje o eksponacie i jego funkcji zostały wprowadzone do bazy INVENTARIUM Instytutu Historii Nauki PAN, która porządkuje i uzupełnia dane o krajowych zbiorach historycznych przyrządów naukowych.

Jerzy Duda Gracz (1941-2004) był artystą dosłowności i metafizyczności zarazem. Malując, opowiadał czytelne historie, które zatrzymują uwagę na tym, co istotne. Trudno przejść obojętnie obok tej twórczości. Artysta patrzy na świat, nie upiększając go, ale też nie lekceważąc portretowanych bohaterów. Nie ukrywając zachwytu nad pięknem życia, przyznaje się do ludzkiej (a więc i własnej) słabości. W jego malarstwie słabość nie jest winą, ale naturalną częścią człowieczego doświadczenia.
Obraz z kolekcji Muzeum Hutnictwa przedstawiający górnika to opowieść o człowieczeństwie. Mężczyzna jest zmęczony, pali papierosa. Odpoczywa. Nie ma w tej scenie jakiejkolwiek kokieterii ani wzniosłości, choć ta ostatnia zdaje się ukrytą wartością obrazu. Górnik skierował wzrok ku malarzowi, a więc i ku patrzącym na obraz. Nie pozuje, nie gra żadnej roli i niczego nie udaje. To człowiek ciężkiej, niebezpiecznej pracy, który nie zwraca na siebie szczególnej uwagi. Sam siebie artysta malował podobnie, także bez upiększeń, bez patetyzmu. I jest w tym sposobie artystycznego myślenia ujmująca prawda. Zwraca uwagę także nieco rachityczny kwiatek ustawiony na parapecie. Co może oznaczać? Czy jest to drobny znak kruchości i potrzeby piękna?
Wyrazisty styl Jerzego Dudy Gracza przywołuje pamięć prawdy o człowieku, jego pracy, jego pięknie i także jego codzienności. Patrząc na „Górnika”, patrzymy na człowieka, ale też na przemysłowy Śląsk, co sygnalizuje drugi tytuł dzieła. To szczególny horyzont afirmacji tego, czego w życiu doświadczają mieszkający tu ludzie.

Na przełomie XIX i XX wieku w przemysłowo rozwijającej się Europie popularność zyskiwała inicjatywa organizacji wystaw i targów biznesowych, które znacznie różniły się od tych, znanych nam dzisiaj. Niejednokrotnie w celu ich organizacji budowano specjalne pawilony, czego przykładem jest budynek sąsiadujący z Muzeum Hutnictwa, wybudowany w 1911 r. jako pawilon na Wschodnioniemiecką Wystawę Przemysłu, Rzemiosła i Rolnictwa w Poznaniu. Podczas targów prezentowano różnego rodzaju wyroby. W przypadku hutnictwa były to przede wszystkim zeskalowane wyroby metalowe lub fragmenty produktów, np. rur, szyn, firmy wydawały też katalogi produktów.

Reklamowały się przy różnych okazjach także mniejsze przedsiębiorstwa, często prześcigając w tym, by zaskoczyć klientów. Prezentujemy obiekt reklamowy królewskohuckiej firmy noszącej nazwę „Dom Handlowy i Techniczny Urządzenia Sanitarne Emil Strużyna właśc. Eryk Kiszel” znajdującej się przy obecnej ulicy Powstańców 21. Niebieska wanna – bo taki kształt przybrał tutaj upominek reklamowy – reprezentuje przykład towaru produkowanego i dystrybuowanego przez wspomniany sklep. Asortyment obejmował przede wszystkim urządzenia kąpielowe, klozetowe i umywalki. Firma zajmowała się również dystrybucją takich towarów jak: armatura gazowa, wodna i parowa, rury sanitarne, kamionki, zasuwy, hydranty, pompy wszelkiego rodzaju, produkty gumowe i azbestowe.

Estetyka i pomysłowość reklamy sprawiły, że — choć obiekt nie pełni już funkcji promocyjnej — stał się częścią kolekcji muzealnej.

W zbiorach Muzeum Hutnictwa odnajdujemy obiekty, których wartość historyczną bądź artystyczną możemy odczytywać na wiele sposobów. Jednym z nich są uczucia i związane z nimi emocje, które towarzyszyły zarówno powstaniu jak i ofiarowaniu dzieł. Do tej grupy zaliczyć możemy pomniki i nagrobki zmarłych.
Prezentowany nagrobek dziecka należy do bardzo osobistych obiektów,
o nieznanych nam okolicznościach powstania. Jedyną pewną dziś treścią jest tożsamość małego Józefa Kowatza, którego upamiętnia. Nie posiadamy jednak wiedzy o rodzinie, którą dotknęła śmierć dziecka. Pierwotna lokalizacja pomnika, którym była największa z chorzowskich nekropolii należąca do parafii pw. św. Jadwigi Śląskiej oraz okazałość nagrobka mogą świadczyć o wysokim statusie społecznym fundatora.
Pomnik – bez cokołu – o ściętej ku dołowi formie przedstawia postać małego dziecka spoczywającego na bogato zdobionej poduszce, dekorowanej czterema chwostami i dodatkowej pod głową. Chłopiec ubrany został w długą koszulkę z półokrągłym dekoltem zdobioną mereżką, jego głowa otulona jest welonem, jeden z jego końców przytrzymuje lewą ręką. Dziecko leży swobodnie na prawym boku z rękami złożonymi na piersiach. W prawej dłoni trzyma krzyżyk. Obok umieszczono małą różę. Pomnik został wykonany w formie odlewu z mączki marmurowej i pokryty patyną malarską imitującą brąz.
Analogie w kompozycji rzeźby z tego czasu przedstawiających zmarłe dziecko możemy najczęściej odnaleźć na Morawach.

Statki drobnicowe służą do transportu drobnicy, czyli towarów przemysłowych przewożonych w pojedynczych sztukach lub opakowaniach, takich jak skrzynie, beczki, worki itp. Tego typu transportowcem był statek „Kościuszko”, którego jednym z użytkowników była Huta „Kościuszko”, która w II poł. XX w. przeznaczała do 10% produkcji na eksport. Prezentowany proporzec stanowi pamiątkę współpracy pomiędzy załogą statku i huty.

Pierwszy rejs statku odbył się 20 kwietnia 1943 r., mimo że zwodowano go już 2 września 1939 r. Początkowo stanowił część floty niemieckiej, nosząc nazwę „Rheinfels”. Na początku 1945 r. statek ewakuował niemieckie wojsko i ludność z terenów Prus Wychodnich oraz Gdańska. W ostatnich dniach wojny przewoził więźniów z obozu koncentracyjnego Stutthof, ci jednak w większości zmarli na tyfus. Tych, którym udało się przetrwać koszmar podróży, uratowała szwedzka delegacja Czerwonego Krzyża.

Statek trafił w ręce Polskiej Marynarki Handlowej w roku 1947 r. w ramach rekompensaty za straty poniesione przez PMH w okresie II wojny światowej. Początkowo służył pod banderą Gdynia – America Shiping Lines Ltd., następnie w flocie Polskich Linii Oceanicznych, na trasie południowoamerykańskiej oraz indyjskiej. W czarterze chińsko – polskim pływał przez 19 lat służby (1951- 1970). Ostatni rejs z Hong-Kongu do stoczni złomowej w Korei Północnej – odbył w czerwcu 1970.

Proporczyk jest świadectwem renomy chorzowskich wyrobów hutniczych na rynku międzynarodowym. Często zachęcamy zwiedzających Muzeum Hutnictwa do odkrywania miejsc, w których można odnaleźć wyroby z lokalnych hut, a są one obecne nawet w Chinach

Najstarsza zachowana w zbiorach Muzeum Hutnictwa w Chorzowie fotografia Huty „Królewskiej” pokazuje wczesny etap rozwoju zakładu i gminy, która niespełna dekadę później, w 1868 roku, otrzymała prawa miejskie. Panorama z 1856 roku powstała z trzech kadrów wykonanych z okolicy dzisiejszego Teatru Rozrywki. Po lewej widoczny jest zadrzewiony teren z nielicznymi domami – obszar obecnego centrum przesiadkowego. W głębi znajdują się zabudowania w rejonie późniejszej stalowni dolnej, a po prawej, na horyzoncie, zespół wielkich pieców. Dwie smukłe, ostro zwieńczone wieże gichtociągowe były elementem najstarszych pieców, uruchomionych na początku XIX wieku; rozebrano je rok po wykonaniu ujęcia. Na prawo od nich widać sześć nowszych pieców połączonych trzema wieżami gichtociągowymi, służącymi do pionowego transportu wsadu.
Zdjęcie wykonano w okresie upowszechniania techniki mokrego kolodionu na szkle, wymagającej przenośnej ciemni i statywu. Krótsze czasy naświetlania pozwoliły uzyskać wyraźniejsze obrazy, a zestawienie trzech ujęć dało szeroką panoramę zakładu i czytelne relacje między kolonią robotniczą a częścią produkcyjną. Fotografia rejestruje stan infrastruktury między najstarszymi piecami a rozbudowywanym kompleksem nowej generacji.
To jedna z najstarszych fotografii wykonanych na Górnym Śląsku – powstała zaledwie siedemnaście lat po ogłoszeniu przez Louisa Jacques’a Mandé Daguerre’a (1839) praktycznego procesu fotograficznego, przyjmowanego za symboliczny początek fotografii.

Pośród bogatej kolekcji starodruków należącej do zasobów chorzowskiego muzeum znajduje się wybitne dzieło „O pociechach filozofii” (łac. „De consolatione philosophiae”).
Do czasu wynalezienia prasy drukarskiej z ruchomymi czcionkami przez Jana Gutenberga książki oraz dostępna w nich wiedza zarezerwowane były tylko dla wybranych. Spisywaniem, kopiowaniem i ozdabianiem tekstów zajmowali się skrybowie, kopiści oraz iluminatorzy, którzy posiadali nie tylko umiejętność pisania i czytania, ale również zdolności plastyczne, dzięki którym tworzyli bogato zdobione inicjały. Dopiero połowa XV wieku przyniosła zmiany i zrewolucjonizowała dostęp do treści zawartej w drukowanych od tej pory książkach.
Prezentowany starodruk, to tekst rzymskiego filozofa i dyplomaty Boecjusza, żyjącego na przełomie V i VI wieku wydrukowany w 1495r. w pracowni Antona Kobergera w Norymberdze. Dzieło stało się jednym z najważniejszych tekstów kultury śródziemnomorskiej i fundamentem myśli zachodniej, według której Europa ma wyjątkowe miejsce wśród innych kultur. Autor tworzył swoje dzieło przebywając w więzieniu w Pawii, gdzie oczekiwał na karę śmierci. W tekście prowadzi on dialog z Filozofią, dotykając problemów egzystencjalnych, idei istnienia duszy i jej drogi do Boga, a zarazem stając się inspiracją dla późniejszych filozofów i teologów.
Księga składa się ze 174 stron zamkniętych w drewnianej oprawie powleczonej brązową skórą z ozdobnymi tłoczeniami. Na okładce znajdują się ślady po klamrach i złoceniach, natomiast wnętrze zawiera liczne notatki na marginesach oraz nosi widoczne ślady użytkowania.

9 października 1895 roku w Bytomiu urodził się Stanisław Wallis. To on w największym stopniu ukształtował chorzowskie muzeum i jego kolekcję. Z jego inicjatywy w 1925 roku powstało Muzeum Powiatowe w Świętochłowicach, jedno z najwcześniejszych na polskim Górnym Śląsku. Dziesięć lat później zbiory przeniesiono do Królewskiej Huty i udostępniono w nowo powołanym Muzeum Ziemi Bytomskiej. Wallis nadał placówce kształt i program, kierując nią przed wojną oraz po jej zakończeniu do 1957 roku. Budował kolekcję z pasją badacza, włączając zbiory rodzinne, pamiątki historyczne i materiały etnograficzne dokumentujące życie regionu. Po wojnie odbudował zespół, inwentarze i zbiory, a przy muzeum powołał Archiwum Pieśni i Tańców Ludowych, włączając w działalność instytucji badania terenowe oraz troskę o pamięć mieszkańców miasta. Zgromadził cenny zasób starodruków, uznawany wówczas za największą pozabiblioteczną kolekcję w województwie śląskim. Dzięki jego wizji muzeum stało się miejscem edukacji, dokumentacji i wspólnoty, punktem odniesienia dla opowieści o Górnym Śląsku. Z okazji jubileuszu pięćdziesięciolecia, w 1975 roku Muzeum w Chorzowie zamówiło u Olgierda Bierwiaczonka dwa portrety: Teodora Rudnickiego, pierwszego dyrektora instytucji oraz Stanisława Wallisa, jego następcy. Wizerunek Wallisa przedstawia go w ujęciu do pasa, z lekko pochyloną głową, spojrzeniem zza okrągłych okularów i dłońmi złożonymi jedna na drugiej. Chłodna oliwkowa tonacja i oszczędny detal wzmacniają realistyczny warsztat i psychologiczną głębię.

W okresie powojennym jednym z trzech artystów związanych z Chorzowem obok Tadeusza Ślimakowskiego oraz Rajnholda Domina był Jan Wysocki. To nie tylko ceniony medalier, rzeźbiarz, ale też malarz. Zapamiętany został jako gawędziarz chętnie opowiadający o sztuce i artystach. Był człowiekiem obdarzonym dużym poczuciem humoru, z natury pogodnym. Spuścizna, którą po sobie pozostawił znacząco wzbogaciła zasoby muzeum. Chorzowska kolekcja Wysockiego liczy około 200 medali i plakiet wykonanych w cynie, srebrze i brązie, 35 rzeźb, 75 olejnych obrazów, 73 rysunki oraz kilka szkiców. Prace te powstawały na przestrzeni całego życia artysty. Oprócz nich w zborach znajduje się 13 par okularów artysty, kasety do farb, pędzle oraz dłutka.
Prezentowana kaseta do farb Wysockiego to jedno z narzędzi, które towarzyszyło mu w pracy twórczej przez wiele lat – od Monachium, po Paryż i Florencję. Wspominamy o niej właśnie teraz w 65. rocznicę śmierci artysty, aby przypomnieć, że za każdym dziełem sztuki stoi nie tylko talent, ale i narzędzia codziennej pracy. Kryje w sobie coś więcej niż tylko pigmenty i pędzle. Była świadkiem jego poszukiwań kolorów, z których rodziły się pełne fantazji sceny. W jej wnętrzu wciąż widać ślady farb – to dowód praktycznego wymiaru sztuki. To w niej zamknięta była codzienność artysty, setki otwarć i zamknięć, ciężar podróży, zapach farb olejnych. Dla Wysockiego była warsztatem w miniaturze, a dla nas szansą zrozumienia, że wielkie dzieła zaczynają się od prostych, codziennych przedmiotów. Kaseta, choć skromna, bo zdobią ją jedynie mosiężne elementy w tym uchwyt, pozwala zobaczyć artystę nie tylko jako twórcę, ale także jako człowieka żyjącego sztuką na co dzień. Dziś kaseta jest niemym świadkiem jego pracy.

Mszały, czyli księgi zawierające porządek Mszy św., teksty modlitw, antyfon oraz ich zapis nutowy upowszechniły się w okresie średniowiecza i odtąd były podstawowym narzędziem ułatwiającym pracę kapłanów. Początkowo pisano je ręcznie, od połowy XV wieku zaczęły pojawiać się wersje drukowane.
Jednym z najciekawszych przykładów tego typu ksiąg jest „Mszał wrocławski” wydany w 1505 r. z inicjatywy Jana Turzona – biskupa wrocławskiego i wielkiego mecenasa sztuki, w krakowskiej oficynie Jana Hallera. Jeden z egzemplarzy tej edycji jest przechowywany w Muzeum Hutnictwa. Zachowały się w nim liczne marginalia, wiele arkuszy przeszło zabiegi konserwatorskie (prawdopodobnie w XIX w.), karta tytułowa jest uszkodzona i podklejona. W księdze znajdują się trzy drzeworyty, w tym jeden kolorowy. Pierwszy przedstawia scenę wskrzeszenia Piotrowina przez św. Stanisława. Kolejny wraz z napisem „Missale Wratislavien. Cum Privilegio.” tworzy stronę tytułową. Pojawiają się na nim patroni Śląska, czyli św. Jan Chrzciciel, trzymający księgę z leżącym na niej barankiem, a także św. Jadwiga z makietą kościoła w rękach. Pod postaciami znajdują się tarcze herbowe – z głową Jana Ewangelisty oraz z literą W (Wrocław). Kolejne trzy tarcze, wsparte na leżącym lwie widnieją na środku. Są to herby biskupstwa wrocławskiego, Jana Turzona i Śląska. Ostatni, kolorowy drzeworyt, znajdujący się w środku księgi ukazuje scenę ukrzyżowania. Tom nie posiada oryginalnej okładki, a po jego stanie widać, że był systematycznie używany. Jest to jeden z najważniejszych starodruków w zbiorach chorzowskiego muzeum nie tylko ze względu na wartość kulturową, ale również historyczną, co ma szczególne znaczenie w przypadku Śląska i zachodzących na jego terenach reform liturgicznych.

Po II wojnie światowej pracownicy muzeum, chcąc wzbogacić kolekcję dotyczącą historii naturalnej wykonali 68 zielników. Przybrały one formę oprawionych, umieszczonych za szkłem roślin, co odróżnia je od tych znanych ze szkolnych ław jako albumy.

Pierwsze zielniki nazywano „suchymi ogrodami” lub „ogrodami ziołowymi”. Miały często formę misternie zdobionych, pięknie ilustrowanych ksiąg, zawierających opisy różnych gatunków roślin, głównie ziół leczniczych, powszechnie stosowanych w życiu codziennym. Wiedza o nich była niezwykle cenna.

Zielnik to dziś starannie uporządkowany zbiór zasuszonych i właściwie oznaczonych okazów roślin, pełniący rolę dokumentacji naukowej, edukacyjnej oraz porównawczej. Jego znaczenie wzrasta, gdy dane gatunki zanikają w środowisku naturalnym lub przestają być wykorzystywane, jak w przypadku wymarłej w Polsce widliczki szwajcarskiej. Zebrane rośliny są suszone, przyklejane do papieru i opatrzone etykietą zawierającą m.in. nazwę gatunkową, miejsce i datę zbioru, dane zbieracza oraz warunki siedliskowe. Analizując dane zawarte w zielniku, możliwe jest odtworzenie historii ekologicznej różnych regionów, a także określenie ich dawnych warunków środowiskowych.

Wśród zasuszonych okazów znajdują się także krzewy dzikiej róży, osiągające wysokość nawet 3 metrów. Charakteryzują się pierzastymi liśćmi i dużymi kwiatami w kolorze białym lub różowym. W tradycjach ludowych przypisywano im właściwości ochronne, miały odpędzać złe moce i zabezpieczać domy przed niebezpieczeństwem. Obecnie róża wykorzystywana jest głównie jako roślina dekoracyjna, choć ceniona jest również za swoje prozdrowotne działanie. Owoce róży to tzw. owoce pozorne zawierają nawet 10 tysięcy razy więcej witaminy C niż cytrusy.

W kolekcji Muzeum Hutnictwa znajduje się 101 obrazów, 15 rysunków, 21 szkiców, 8 gwaszy, 4 wazoniki oraz 67 rzeźb Tadeusza Ślimakowskiego – artysty przez większość życia związanego z Chorzowem, zwolennika sztuki nowoczesnej, współtwórcy grupy ST-53 i współorganizatora Galerii Rzeźby Śląskiej w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku w Chorzowie (Park Śląski). Artysta chętnie wykonywał formy kameralne m.in. z drutu, prętów czy repusowanej blachy. Są to często ażurowane kompozycje przestrzenne albo wizerunki form biomorficznych, ptaków i ludzi, a w wypadku prezentowanego eksponatu „żagli”. Uważał, że plastyk, „jeżeli chce coś powiedzieć na temat swojej współczesności, musi się znać na wszystkim, musi znać literaturę, muzykę, zagadnienia gospodarcze […] chodzić do kina i teatru”. Rozległa, erudycyjna tematyka prac autora „Żagli” potwierdza twórczą wierność tej deklaracji. Metal w rękach Ślimakowskiego staje się zadziwiająco lekki i giętki, a jak trzeba twardy, kształtowany w formy dynamiczne, często silne, stając się materiałem wyraziście plastycznym.

„Kompozycja” (Żagle) ma charakter abstrakcji. Wykonana została ze stalowych prętów oraz blachy. Na kratownicy złożonej 13 pionowych i poziomych prętów umieszczone tytułowe „żagle”: przestrzenne, płaskie bryły o wymiarach. ok. 9 x 6 x 1,5 cm i ostrych zakończeniach. Jest ich 14. Dodatkowo artysta do kompozycji dołączył 4 „żagle” luzem – odspojone, w tym jeden większy (20 x 13,5 x 3 cm). Pręty są pionowo wpuszczone w blaszaną podstawę. W całej swej surowej prostocie rzeźba intryguje sugestywnością. Przymocowane do kratownicy żagle zdają się być poruszane wiatrem, te które leżą przez wiatr strącone. Siłą ekspresji rzeźb Ślimakowskiego jest ich wymowny minimalizm.

W 1925 roku Minister Spraw Wojskowych zatwierdził ustanowienie odznaczenia pamiątkowego dla uczestników Powstań Śląskich. Otrzymało ono nazwę Gwiazdy Górnośląskiej i było wręczane wraz z dyplomem oraz legitymacją potwierdzającą prawo do jego noszenia.

W zbiorach Muzeum Hutnictwa w Chorzowie znajduje się kilka egzemplarzy tego odznaczenia w wariancie małym, a także jeden, znacznie rzadszy wariant duży. To odznaka czteroczęściowa, wykonana z wyjątkową precyzją. Podstawę stanowi srebrna, ośmioramienna gwiazda, której ramiona tworzą wiązki promieni. Na niej umieszczono złotą, czteroramienną gwiazdę, również uformowaną w promienie, a na niej równoramienny krzyż, pokryty niebieską emalią i obwiedziony białym obramowaniem. W centrum widnieje srebrny orzeł śląski. Odznaka była mocowana na słupek z nakrętką.

Gwiazda Górnośląska należała do odznaczeń o wysokiej randze społecznej. Przyznawano ją osobom, których udział w powstaniach został oficjalnie potwierdzony, a posiadanie odznaki było powszechnie rozpoznawalnym znakiem honoru. W okresie międzywojennym jej znaczenie wykraczało poza wymiar indywidualny – była formą publicznego uznania dla całych środowisk powstańczych. Z tego względu odznaczeni cieszyli się szczególnym poważaniem w lokalnych społecznościach.

Dziś egzemplarze przechowywane w Muzeum Hutnictwa pozwalają zobaczyć, jak wyglądało jedno z najważniejszych odznaczeń powstańczych II Rzeczypospolitej.

Kontrybucja 5 mld franków w złocie, jaką Francja musiała spłacić po przegranej wojnie z Prusami (1870-1871), pozwoliła zjednoczonemu Cesarstwu Niemieckiemu m.in. sfinansować budowę huty „Bismarck”. Zakład uruchamiał Wilhelm Kollmann. Nazwał hutę imieniem kanclerza Rzeszy Ottona von Bismarcka. Tym samym znakiem firmowym zakładu stała się litera „B” z koroną, co nawiązywało do herbu i książęcego tytułu kanclerza. Nazwa Bismarckütte przeniesiona została na powstałą w 1903 r. z połączenia Górnych i Dolnych Hajduki nową gminę, na terenie której już bez administracyjnych utrudnień zakład mógł funkcjonować.

Znaczenie huty „Bismarck” rosło, zwiększała produkcję i zyskiwała renomę. Coraz bardziej rozpoznawalne, także za granicą, było też jej logo. Sytuacja nie zmieniła się, gdy w 1922 r. gmina Bismarckhütte znalazła się w granicach Polski jako Wielkie Hajduki. Mimo zmiany granic patrona zakładu nie zmieniono. Dopiero gdy w 1933 r. do władzy w Niemczech doszedł Adolf Hitler, uznano, że nazwisko Bismarcka nie może już dłużej promować huty. Szukano zatem nowego patrona, który pozwoliłby na zachowanie znaku towarowego. Został nim król Polski Stefan Batory, dzięki czemu i litera „B” i korona nadal mogły czynić hutę rozpoznawalną. Imieniem nowego patrona nazwano wkrótce dzielnicę, jedną z dwóch głównych w niej ulic. Patronuje też tutejszemu liceum i domowi kultury.

Prezentowany obiekt to wpisany w okrąg znak Huty „Batory” składający się z litery „B” z koroną wkomponowanej w wizerunek koła zębatego, symbolizującego hutę. Znak przymocowano trzema poprzeczkami do okręgu zamontowanego na dwóch łańcuchach. Widoczny był przy figurze św. Floriana, podczas jej uroczystego przenoszenia z kościoła WNMP na teren huty 10 maja 1981 r.

„Karnawał Solidarności”, który rozpoczął się w Polsce w sierpniu 1980 r. i trwał przez niemal cały następny rok, ogarnął również chorzowskie zakłady pracy. Inicjowano w nich protesty i strajki. Do maja 1981 r. ok. 50 tys. Chorzowskich robotników zadeklarowało przynależność do NSZZ „Solidarność”. W hucie „Batory” do struktur związkowych należało wówczas 90% załogi (to największy odsetek pośród zakładów przemysłowych w mieście), przewodniczącym Komisji Zakładowej wybrany został Henryk Gembalski. Wśród liderów był m.in. Antoni Sorichta (†2023), którego imieniem w 2024 roku nazwano jedno z rond w Chorzowie. Warto dodać, że także w tym zakładzie najwięcej członków – około 500 – opuściło szeregi partii.

Spektakularnym wydarzeniem dla całej dzielnicy Chorzów Batory stało się przeniesienie w uroczystej procesji z Kościoła WNMP na teren Huty „Batory” figur św. Floriana, co miało miejsce 10 maja 1981 r. W uroczystości udział wzięło ok. 2 tys. ludzi. Warto też przypomnieć, że stal służąca budowie gdańskiego Pomnika Poległych Stoczniowców 1970 była darem „Solidarności” huty „Batory”.

Prezentowany proporczyk z Huty „Batory” (w barwach narodowych i hutniczych), do którego wpięto kilkadziesiąt przypinek upamiętniających spotkania solidarnościowe, działaczy opozycyjnych i liderów ruchu, ale też tragiczne wydarzenia z przeszłości (np. Katyń), jest odzwierciedleniem nastrojów, jakie wówczas ogarnęły społeczeństwo i świadectwem czasów. Analiza wizerunków i symboli umieszczonych na proporcu pozwala zrekonstruować system wartości, którymi kierowali się członkowie ówczesnej „Solidarności” nie tylko na Śląsku.

W zbiorach muzealnych znajduje się ręczny dzwon przeciwpożarowy. Jego korpus jest żelazny, a waga sięga ok. 10 kg. Trzon jest podłużny, drewniany. Okres użytkowania datowany jest na XVIII w. Dzwon pochodzi z Maciejowa, dzisiejszej dzielnicy Zabrza.

Od wieków jednym z największych zagrożeń miast i wsi były burze oraz nawałnice. Według wierzeń ludowych w trakcie ulewy toczyła się walka dobra i zła. Mieszkańcy osad w przerażeniu modlili się za wstawiennictwem m.in. św. Floriana i Michała, a w oknach stawiali gromnice.

Na terenie obecnego Chorzowa aż do XIX w. nie istniały zorganizowane formy ochrony przeciwpożarowej. Aby skutecznie stawić czoła żywiołowi, potrzebna była osoba odpowiedzialna za podniesienie alarmu. Ten ogłaszano biciem w dzwon ratuszowy, dzwony kościelne , dęciem w rogi i trąbki albo używając dzwonów ręcznych, takich jak ten, z naszych zbiorów.

Do udziału w akcjach gaśniczych zobowiązani byli wszyscy mężczyźni w wieku od 18 do 60 lat, zamieszkujący w danej miejscowości. Wyjątek stanowili duchowni oraz osoby pełniące służbę publiczną. Każdej nocy nad bezpieczeństwem czuwali stróże. Nadzorcy przemierzali okoliczne pagórki, a gdy zauważali ciemne, burzowe chmury, udawali się na wieżę i bili w dzwon. Wierzono, że dźwięk dzwonu oddala chmury burzowe i sprowadza deszcz w inne miejsca. Stanowisko nadzorcy było wyjątkowo ryzykowne, ponieważ pioruny najczęściej trafiały w najwyżej położone punkty terenu, czyli wieże. Zdarzało się, że w takich sytuacjach mężczyźni tracili życie. Ostrzeżenie o nadchodzącej burzy wymagało zachowania ostrożności oraz przygotowania podręcznego sprzętu gaśniczego. W Królewskiej Hucie przed nadaniem praw miejskich sprzęt był ubogi, do dyspozycji były tylko sikawki przekazane przez pobliskie osady oraz wiadra, miotły gaśnicze i bosaki.

Obraz Piotra Naliwajki „Dwaj malarze, czyli tani dydaktyzm” powstał w 1985 r., rok po ukończeniu przez artystę studiów na katowickim Wydziale Grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jest reakcją na werdykt jednego z ogólnopolskich konkursów rysunku. Zwycięską pracą była czarno-biała abstrakcja zatytułowana „Ciąg przerwany”. Naliwajko zobaczył rysunek w postaci reprodukcji w jednym z pism branżowych, a jako zdeklarowany zwolennik sztuki figuratywnej w geście sprzeciwu wobec zwycięskiej pracy namalował prezentowany obraz. Skojarzył „ciągi przerwane” z malowaniem przydrożnych barierek. W ten sposób powstało płótno, na którym dominują intensywne czerwienie. Układ pionowy obrazu nawiązuje do wspomnianego biało-czarnego rysunku. Scena na obrazie Naliwajki przedstawia malującego słupki pracownika służb miejskich i niosącego obraz malarza. Są skontrastowani: prostolinijny robotnik i ambitny twórca. Pierwszy o pospolitym wyglądzie, drugi młody, przystojny z pewnym siebie wyrazem twarzy – obaj malują w podobnej tonacji, jeden infrastrukturę miejską, drugi dzieła sztuki, tymczasem zestawieni zostali tak, że trudno zobaczyć różnicę w efektach ich pracy. Brak zasadniczej różnicy między pomalowanym słupkiem a niesionym przez artystę płótnem pozwala sądzić, że w istocie między tak rozumianą sztuką a powszechną użytecznością zachodzi groteskowa zbieżność. Obraz Naliwajki jest niepozbawionym ironii głosem 25-letniego wówczas artysty w dyskursie o kondycji polskiego malarstwa w latach 80. XX w.

Obraz „Dwaj malarze, czyli tani dydaktyzm” artysta pokazał w 1988 r. na wystawie w poznańskiej BWA. Umieszczony został w witrynie galerii. W ciągu trzech tygodni wystawę odwiedziło 11,5 tys. widzów.

W zbiorach Muzeum Hutnictwa znajduje się obszerna kolekcja dokonań artystycznych mieszkającego przez wiele lat w Chorzowie medaliera, rzeźbiarza i malarza Jana Wysockiego.

„Judyta” ma miejsce szczególne – jest pracą dyplomową artysty, wieńczącą studia w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium.

Powstałe w Rzymie w 1898 roku płótno ukazuje jeden z chętnie podejmowanych przez malarzy biblijnych tematów. W renesansie i baroku była to jedyna dozwolona możliwość, by pokazać zabójstwo dokonane na mężczyźnie przez kobietę. Bohaterską postawę legendarnej kobiety z Betulii, która ocaliła miasto, zabijając wodza asyryjskiego Holofernesa, prezentuje Księga Judyty. Do najbardziej przejmujących ujęć tego tematu należą obrazy Artemisi Gentileschi, barokowej malarki dotkliwie skrzywdzonej w młodości przez mężczyznę. Najczęściej twórcy ukazują scenę z udziałem służącej Judyty, czemu przeczy przekaz biblijny. Judyta była w namiocie z Holofernesem sama, jednak przedstawiając trzy osoby można było wzbogacić scenę kompozycyjnie i nadać jej większą psychologiczną moc.

Wysocki wybiera wierność Biblii, umieszczając postać pięknej, pełnej erotyzmu Judyty z dumnie uniesioną głową i z leżącą obok stopy odciętą głową Holofernesa z wyraźnie ujętym bolesnym, nieludzkim grymasem na twarzy w ciemnej aurze namiotu. Ten kontrast podkreśla tryumf piękna nad brzydotą i dobra nad złem. Obok na trójnogu żar płomienia nieznacznie oświetla prawie nagą kobietę, pozostawiając głowę mężczyzny niemal w ciemności, co wzmacnia aurę tajemnicy. Judyta ma na sobie jedynie opaskę we włosach, biżuterię i przepasaną przez biodra czerwoną tkaninę. Za chwilę, idąc po kobiercu znajdującym się pod jej stopami, podniósłszy głowę wodza, Judyta wyjdzie ku swojemu miastu i jego zatrwożonym mieszkańcom.

W zasobie chorzowskich muzealiów nie brakuje mebli, których podstawowym zadaniem była funkcja użytkowa. Powodem, dla którego tego rodzaju obiekty włączono do zbiorów, niewątpliwie musiał być kunszt ich wykonania lub rzadki materiał. Jednym z takich eksponatów jest drewniana skrzynia, zdobiona tematem „Pejzaż z czaplami”.

Jej dekoracja rzeźbiarska wykonana w głębokim reliefie na wszystkich bokach oraz wieku prezentuje gatunek czapli chińskiej tj. białoskrzydłej. Otwierana jest za pomocą widocznych dwóch uchwytów w kształcie muszli na przodzie wieka, a zamykana mosiężnym, sygnowanym zatrzaskiem

w kształcie rozety. Czapla w kulturze chińskiej jest symbolem szczęścia

i powodzenia, stąd popularność motywu tego ptaka w sztuce. Bywa przedstawiania bardzo różnorodnie, najczęściej w charakterystycznym naturalnym wodnym środowisku, pełnym bujnej roślinności. W zakomponowanym przez artystę pejzażu znalazła się również drobna architektura.

Skrzynia powstała z drzewa kamforowego ok. 1900 r. w Chinach, prawdopodobnie w Hongkongu. Była przeznaczona do przechowywania koców, co ma związek ze znanymi od wieków właściwościami wytwarzanego przez roślinę olejku eterycznego, odstraszającego insekty oraz mającego działanie antybakteryjne, przeciwgrzybiczne i przeciwdrobnoustrojowe. Hongkong w tym czasie stał się producentem tego typu skrzyń, na które wzrastało zapotrzebowanie, co wiąże się z popularnością kultury i sztuki Azji Mniejszej wśród Europejczyków. W ten sposób trafiały do prywatnych kolekcji, skąd z czasem wzbogacały niejedną z muzealnych kolekcji. Prezentowany dzisiaj obiekt trafił do Chorzowa po 1945 r. Pomimo upływu lat do dziś, naturalny zapach drzewa kamforowego wydobywa się z wnętrza chorzowskiej skrzyni.

Uchwałą Sejmu RP rok 2025 został ustanowiony Rokiem Milenium Koronacji Dwóch Pierwszych Królów Polski w Gnieźnie. To wyjątkowa okazja, by przyjrzeć się upamiętnieniu Bolesława Chrobrego w sztuce, także tej medalierskiej. W zbiorach Muzeum Hutnictwa znajduje się niezwykle cenny medal autorstwa Witolda Korskiego (1918–2003), poświęcony właśnie Chrobremu. Wykonany ze srebra, należy do limitowanej serii zaledwie 60 egzemplarzy.
Medal powstał w ramach większego cyklu, który obejmował 44 medale z portretami polskich władców – od Mieszka I po Stanisława Augusta Poniatowskiego. Na awersach przedstawiono monety bite za ich panowania, na rewersach – wydarzenia lub symbole epoki. Korski, znany z nieoczywistego podejścia do ikonografii, zmusza widza do historycznej refleksji i uważnego odczytania przekazu.
Awers medalu Chrobrego przedstawia wizerunek denara z napisem GNEZDVN CIVITAS – jednej z najrzadszych polskich monet, wybitej prawdopodobnie z okazji Zjazdu Gnieźnieńskiego w roku 1000. Po bokach umieszczono rzymskie daty panowania: CMXCII – MXXV (992–1025).
Rewers skupia kilka ważnych motywów: ptaka z legendarnego denara PRINCES POLONIE – pierwszej monety z nazwą „Polonia”, poziomo ułożony miecz – Szczerbiec – oraz łaciński napis INCLITUS („przesławny”). Całość wieńczy motyw krzyża z czterema kropkami oraz inskrypcja BOLISLAVS REX.
Twórca medalu – Witold Korski był nie tylko medalierem, ale także architektem i profesorem krakowskiej uczelni. Jego dzieła łączą kunszt wykonania z głęboką refleksją historyczną. Medal z wizerunkiem Chrobrego to małe arcydzieło – trwały ślad pamięci o królu, którego koronacja była początkiem nowej epoki w dziejach Polski.

Irena Nowakowska-Acedańska (1909-1983), której grafikę w technice linorytu prezentujemy, jest artystką dobrze znaną zarówno na Górnym Śląsku, jak i w całej Polsce. Jednym z jej wyrazów artystycznych, pozostającym tematycznie związanym z naszym regionem jest „Pejzaż śląski” z lat 60. XX w.
Urodzona we Lwowie przyszła absolwentka tamtejszego Wydziału Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego Państwowej Szkoły Technicznej podjęła naukę malarstwa i rysunku pod okiem Kazimierza Sichulskiego, wychowanka krakowskiej ASP, ucznia Józefa Mehoffera i Stanisława Wyspiańskiego.
Jej domeną stało się utrwalanie na płótnie i w technikach graficznych architektury, choć nie unikała też portretów oraz martwych natur. W swoim dorobku gromadzi szereg projektów okładek książek, witraży, a nawet malarstwa ściennego – polichromii.
Obecność w chorzowskich zbiorach muzealnych prac artystki, jak również jej męża Zygmunta Acedańskiego wpisywało się w popularną wówczas propagandę narodowego sukcesu, którego widocznym znakiem była tematyka industrialna, a wraz z nią budowa jedynej w Polsce najbardziej reprezentatywnej w tym temacie kolekcji o przemysłowym charakterze.
„Pejzaż śląski” prezentujący przemysłową architekturę tego czasu, ma otwartą kompozycję, a jej układ choć zharmonizowany przez uproszczoną wręcz linearnie wyrysowaną zabudowę, uzupełniają u dołu schematycznie przedstawione postacie.
W dzisiejszym obrazie Śląska coraz rzadziej już widzianego z perspektywy pracujących hut i dymiących kominów, pejzaż Ireny Nowakowskiej – Acedańskiej jest jednym z odchodzących do przeszłości świadków historii.

W projekcie 100 eksponatów na 100 lat tradycji, nie tylko przybliżamy nasze muzealne zbiory, ale odkrywamy ich nie do końca znaną historię. Powodem tych niejasności są często trudne losy, które podobnie jak ludzi dotykały zabytków. Jednym z nich jest rzeźba przez lata tytułowana „Satyr” i przypisywana Perraudowi.
Wykonana z brązu, w technice odlewu pełnoplastyczna rzeźba, przedstawia siedzącego na skale nagiego mężczyznę z przewieszoną przez prawe biodro skórą kozy. U jego stóp znajduje się instrument zwany fletnią Pana. Natomiast na jego lewym ramieniu siedzi, będąc jednocześnie podtrzymywanym, mały chłopiec, trzymający w ręku gałąź zakończoną „szyszką”. I choć przez ostatnie dziesięciolecia to właśnie ów Satyr był interpretowany jako główny temat kompozycji, to prawda o rzeźbie jest inna.
Jej bohaterem jest chłopiec – to mały Bachus (łac. Dionizos) – syn Zeusa i śmiertelniczki Semele. W mitologii greckiej i rzymskiej bóg płodności, wina i teatru. W dłoni trzyma swój atrybut, którym de facto nie jest „szyszka”, ale symboliczne grono winorośli z fragmentem gałęzi.
Autorem rzeźby jest Jean Joseph Perraud (1819-1876), francuski rzeźbiarz doby neoklasycyzmu, znany m.in. z kompozycji „Rozpacz” z 1869 roku znajdującej się dziś w zbiorach Musée d’ Orsay w Paryżu. I to właśnie tam, w stolicy Francji w 1857 r. na tarasach Palais Galliera stanęła pełnowymiarowa rzeźba „Młodość Bachusa”. Dwa lata później Perraud wykonał jej sygnowaną miniaturową wersję z dzisiejszych chorzowskich zbiorów. Jej losy przed przybyciem do Chorzowa nadal pozostają zagadką.

Prezentowany eksponat wydaje się niepozorny i oczywisty. Mieszkańcy Chorzowa przez 30 lat mogli go oglądać, przechodząc obok budynku przy ul. Powstańców 25. Tyle tylko, że wtedy była to zwyczajna, oczywista tablica z informacją o siedzibie Muzeum w Chorzowie. Z chwilą, gdy 1 stycznia 2022 roku stało się ono częścią Muzeum Hutnictwa, zdjęta z budynku została eksponatem muzealnym, co jest świadectwem zmian a zarazem ciągłości.
Chorzowska placówka muzealna zmian tych przechodziła wiele. Formalnie otwarto ją 13 grud¬nia 1935 roku jako Muzeum Ziemi Bytomskiej w budynku Szkoły nr 5 przy ul. gen. Henryka Dąbrowskiego. Początki odnajdujemy jednak dekadę wcześniej, gdy Łukasz i Stanisław Wallisowie doprowadzili do utworzenia Muzeum Powiatu Świętochłowickiego. Ta właśnie kolekcja stała się zaczątkiem zbiorów chorzowskiej placówki i do dziś stanowi ważną ich część.
W kolejnych latach Muzeum zmieniało siedziby, miejsca magazynowania zbiorów, nazwy. Kolejni kierujący placówką wzbogacali kolekcję, organizowali wystawy, zapewniali ciągłość tradycji.
Od chwili powstania chorzowskie Muzeum z misją pielęgnacji kulturowej tożsamości miasta stało się nie tylko przestrzenią gromadzenia, zabezpieczania i opisywania materialnych oraz niematerialnych świadectw dziejów Górnego Śląska, ale i dbałości o kulturowe bogactwo regionu. Tej powinności pozostajemy wierni także dziś.

Śląsk bywa nazywany „krainą o trzech sercach” lub „tyglem kulturowym” z racji przenikania się wpływów polskich, niemieckich i czeskich. Najstarsza śląska literatura tworzona była po łacinie, co świadczy o jej zakorzenieniu w chrześcijańskim dziedzictwie Europy. Cennym źródłem do badania wczesnych dziejów regionu jest dzieło Joachima Cureusa (1532–1573) „Gentis Silesiae annales…”, opublikowane w 1571 r. w Wittenberdze. Właśnie to wydanie znajduje się w zbiorach Muzeum Hutnictwa w Chorzowie. Recepcja „Kronik” odzwierciedla skomplikowane dzieje Śląska.
Autor, urodzony w Kożuchowie, kształcił się w światłym gimnazjum w Złotoryi, a następnie na uniwersytetach w Wittenberdze, Padwie i Bolonii. W 1559 roku związał się z Głogowem. Był miejskim lekarzem, sprzyjającym reformacji teologiem i historiografem.
Pracując nad kroniką, odbył podróże po śląskich miastach, klasztorach i kościołach, prowadził pracochłonne kwerendy, zbierał dokumenty. W „Gentis Silesiae annales…” zawarł m.in. tezę o pragermańskim pochodzeniu Śląska, co wywołało krytykę ze strony polskich historyków. Z kolei część niemieckich badaczy zarzucała mu nadmierne eksponowanie wątków polskich. W 1590 r. jego dzieło trafiło na indeks ksiąg zakazanych – prawdopodobnie z powodu poglądów religijnych autora, a nie samej treści.
Mimo kontrowersji „Gentis Silesiae annales…” to pierwsza próba całościowego ujęcia historii Śląska. To właśnie tam po raz pierwszy pojawiły się terminy „Górny” i „Dolny Śląsk”. Do dziś korzysta się z wydania wittenberskiego oraz niemieckich przekładów z lat 1585, 1587 i 1601.

W 1896 roku Max Steckel (1840 – 1947) sfotografował fragment rozległego kompleksu Huty „Królewskiej”, rejestrując widok z wieży ćwiczebnej zakładowej straży pożarnej. W centrum kadru znajduje się budynek elektrowni – ceglana, prostokątna hala z dużymi, łukowymi oknami, charakterystycznymi dla przemysłowej architektury końca XIX wieku. Po lewej stronie widoczna jest wieża szybowa kopalni „Król”, a dalej – zabudowania huty cynku „Lydognia”. Układ przestrzenny uchwycony na fotografii to cenne źródło wiedzy o organizacji śląskiego przemysłu tego okresu. Dziś sfotografowany przez Steckla budynek elektrowni mieści Muzeum Hutnictwa.
Zdjęcie pochodzi z jubileuszowego albumu wydanego z okazji 25-lecia Zjednoczenia Hut Królewskiej i Laury – zakładów należących do przemysłowego imperium rodziny Henckel von Donnersmarck. Album zawiera 33 fotografie Steckla przedstawiające najważniejsze obiekty tego koncernu, w tym huty: „Królewską”, „Laurę”, „Zgodę”, „Katarzynę” oraz kopalnię „Hrabina Laura”. Publikacja dokumentowała skalę działalności i podkreślała prestiż górnośląskiego przemysłu.
Autor zdjęć – Max Steckel to pionier fotografii przemysłowej na Górnym Śląsku. Jego prace wyróżniały się precyzją i umiejętnym operowaniem światłem. Album oprawiła berlińska pracownia W. Collin Kgl. Hofbuchbinder. Jej właściciel, Wilhelm Collin, urodził się w Bytomiu i jako introligator dworu cesarskiego należał do elity europejskiego rzemiosła książkowego.

Pierwszym obiektem wpisanym do księgi inwentarzowej Muzeum Ziemi Bytomskiej, otwartego w 1935 roku, a w 1950 r. przemianowanego na Muzeum w Chorzowie, jest XIX-wieczny obraz olejny nieznanego autorstwa, przedstawiający świętych apostołów Piotra i Pawła. Ukazani są z tradycyjnymi atrybutami. Piotr ma klucze, nazywane „kluczami królestwa niebieskiego” – oznaczają prawo do odpuszczania grzechów i decydowania o tym, co jest dopuszczalne w Kościele. Paweł natomiast miecz, wskazujący na jego męczeńską śmierć – ścięcie. Obaj trzymają w rękach księgi – znak nauczania, przepowiadania ewangelii, dobrej nowiny, której poświęcili życie.

Piotr był uczniem Jezusa, od którego otrzymał misję przewodzenia Kościołowi, tym samym jest pierwszym papieżem. Paweł, zwany wcześniej Szawłem, to Apostoł Narodów, zakładający wspólnoty chrześcijańskie w wielu miejscach basenu śródziemnomorskiego. Pisał do nich listy, które stały się kanonem Nowego Testamentu. Obaj, Piotr i Paweł ponieśli śmierć męczeńską w Rzymie w czasie prześladowania w czasach cesarza Nerona.

W ikonografii święci Piotr i Paweł bardzo często przedstawiani są wspólnie, co wskazuje na powszechność i jedność Kościoła – w historii pierwotnego chrześcijaństwa reprezentowali bowiem odmienne podejścia do niektórych kwestii doktrynalnych. Od III stulecia kościół wspomina Apostołów w jednej wspólnej uroczystości 29 czerwca. Sielski, ludyczny obraz z kolekcji Muzeum Hutnictwa ukazuje pogodne, poczciwe oblicze świętych i ilustruje sentyment do ich kultu na śląskiej ziemi.

24 czerwca 1983 roku, po siedmiu dniach w przestrzeni kosmicznej wylądował amerykański wahadłowiec Challenger STS 7. Prom kosmiczny wystartował z Przylądka Canaveral w USA 18 czerwca 1983 roku, a swoista pamiątka tego wydarzenia – zdjęcie z autografami – znajduje się w zbiorach Muzeum Hutnictwa.

Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku NASA opracowywała nowy program kosmiczny. Chciano stworzyć pojazdy wielokrotnego użytku, które umożliwiałyby wynoszenie ładunków i misji załogowych na orbitę okołoziemską. W ten sposób powstał system STS (System Transportu Kosmicznego), którego jednym z celów było obniżenie kosztów lotów kosmicznych oraz stworzenie podstawy do rozwoju kolejnych misji na Księżyc, zbudowanie stacji orbitalnej i zrealizowanie podróży na Marsa. Challenger był drugim spośród 5 wahadłowców wykorzystanych w programie. Wykonał 10 lotów, spędzając w przestrzeni kosmicznej 62,41 dni. W trakcie ostatniej misji, 28 stycznia 1986 roku zaraz po starcie rozpadł się. W katastrofie zginęła cała siedmioosobowa załoga.

Na prezentowanym zdjęciu, dokumentującym start drugiej misji Challengera znajduje się dedykacja dla Gintera Stelmaszczyka, który przekazał to zdjęcie do Muzeum. Pod dedykacją podpisali się członkowie załogi: Robert Crippen – dowódca, Frederick Hauck – pilot, John Fabian, Sally Ride, Norman Thagard. Astronautka Sally Ride była pierwszą Amerykanką w kosmosie. Darczyńca otrzymał to zdjęcie od pracującego w NASA kolegi.

W zbiorach Muzeum Hutnictwa znajdują się eksponaty związane z bardzo zasłużonym dla historii Górnego Śląska rodem Ligoniów. Jednym z nich jest obraz „Powstańcy” autorstwa Stanisława Ligonia (1879-1954). Działania powstańców śląskich nie opierały się jedynie na otwartych walkach (choć i tych nie brakuje), ale na akcjach dywersyjnych, szpiegostwie i obserwowaniu dynamicznie rozwijającej się sytuacji. Tak właśnie dwóch powstańców uchwycił na obrazie Stanisław. Postacie zostały przedstawione na dachu hotelu Lomnitz w Bytomiu, w którym to w latach 1920 -1922 mieścił się Polski Komisariat Plebiscytowy dla Górnego Śląska.

Urodzony w Könighütte malarz był trzecim pokoleniem rodu – to syn Jana Ligonia i wnuk Juliusza Ligonia.  W okresie międzywojennym angażował się w działalność niepodległościową – walczył w powstaniach śląskich, promował polskość na Śląsku poprzez twórczość artystyczną i działalność edukacyjną. Artysta znany jest także z tworzenia karykatur i plakatów oraz audycji radiowych jako „Karlik z Kocyndra” („Bery i bojki”, „Przy sobocie po robocie”, „Co niedziela u Karlika brzmi pieśniczka, gro kapela”). W 1977 roku został ogłoszony patronem Radia Katowice, a dziś można usiąść obok niego na ławeczce usytuowanej przed rozgłośnią.  Współpracował jako scenograf z Teatrem w Katowicach, działał w Radzie Muzealniczej przy tworzącym się Muzeum Śląskim. Był też posłem na sejm.

Co ciekawe, prezentowany obraz stał się częścią zbiorów muzealnych dzięki testamentowi córki artysty, Wandy.

W posiadaniu Muzeum Hutnictwa znajduje się naklejony na tekturze dokument, w którym Ministerstwo Spraw Wewnętrznych II Rzeczpospolitej stwierdza zarządzeniem z 14 czerwca 1938 r. nadanie herbu Chorzowa przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Był nim wówczas Felicjan Sławoj Składkowski, podejmujący w tej sprawie decyzję w porozumieniu z Ministrem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Wojciechem Alojzym Świętosławskim. Na odwrocie dokumentu umieszczono zaakceptowany wizerunek herbu, uwierzytelniony pieczęcią oraz podpisem Radcy A .Wotkeza z 15 maja 1938.

Konkurs na herb Chorzowa rozpisano w 1936 r. Wybrany został projekt studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego pracujących pod kierunkiem prof. Jana Dąbrowskiego przy współpracy chorzowianina Jana Czarneckiego. Władze Chorzowa zatwierdziły wizerunek 9 września 1936, czekając następnie na decyzję rządu.

Herb ze złotą otoczką posiada dwa pola. Prawe ma błękitne tło i przedstawia pół złotego orła śląskich Piastów z głową zwróconą w prawo. Na polu lewym o czarnym tle umieszczono pół podwójnego czerwonego krzyża z rozszerzającymi się na końcach ramionami, co jest nawiązaniem do godła zakonu bożogrobców. Chorzowski herb nie odnosi się zatem do przemysłowego etosu Królewskiej Huty, ale historii sięgającej 1257 r., kiedy to książę opolsko-raciborski Władysław dokumentem z 24 czerwca zezwolił miechowskim Obrońcom Grobu Chrystusa na lokację wsi Chorzów. Warunek odniesienia do tej właśnie średniowiecznej tradycji określono w zasadach konkursu, co wynikało z chęci podkreślenia polskiego charakteru miasta i odcięcia się od niemieckiej nazwy. Gmina Chorzów w roku 1934 włączona została do Królewskiej Huty wraz z Nowymi Hajdukami, przekazując całemu miastu nazwę. Cztery lata później, 22 czerwca 1938 r. podjęto uchwałę, że barwami miasta będą niebieski i czerwony. Herb podobnie jak barwy nie utracił aktualności, obowiązując do dziś, co reguluje uchwała Rady Miasta z 6 września 2018 r.

W kolekcji Muzeum Hutnictwa wśród licznych albumów fotograficznych szczególne miejsce zajmuje „Wielka Księga Przemysłu” – unikatowy zbiór fotografii przemysłowych wykonanych na zlecenie Hugona Henckel von Donnersmarcka. Zdjęcia dokumentują obiekty znajdujące się na terenie dzisiejszego Chorzowa i Siemianowic Śląskich, w tym takie zakłady jak Huta „Laura” (Laurahütte), Zjednoczone Siemianowickie Kopalnie Węgla Kamiennego (Vereinigte Siemianowitzer Steinkohlengruben), Huta cynku „Jerzy” (Georgs-Zinkhütte) oraz Huta „Królewska”(Königshütte). Większość zdjęć wykonał Karl Friedrich Heinrich Graf.

Fotografie są o tyle niezwykłe, że nie ukazują jedynie zabudowań, ale również pracowników. Fotograf miał unikatową możliwość wykonania zdjęć na terenach działających zakładów, dokumentując warunki pracy, stroje oraz sprzęt, jakim posługiwali się niegdysiejsi hutnicy. Zamieszczone w albumie zdjęcia potwierdzają m.in. że pracownikami zakładów były również dzieci.

Album przyciąga uwagę nie tylko zawartością, ale też niezwykłą oprawą. Jego drewniana okładka zdobiona jest płaskorzeźbą przedstawiającą górnika i hutnika – symboliczne postaci dla przemysłowego Górnego Śląska – oraz górnicze pozdrowienie „GLÜK AUF”. 18 stron spięto ozdobną srebrną klamrą, zaś na tylnej okładce powtórzono motyw frontu, umieszczając w owalu herb rodu Henckel von Donnersmarck. Autorem oprawy jest zakład jubilerski Adolpha Völkela.

Na przełomie 2022 i 2023 roku zdjęcia te były prezentowane na wystawie WIELKA KSIĘGA PRZEMYSŁU, gdzie pokazano m.in. jedne z pierwszych fotografii Huty „Królewskiej”.

Na najwyższym wzniesieniu miasta – Górze Redena – w 1874 roku powstał park. Miasto urządziło go na terenie wydzierżawionym od Spółki Brackiej. Królewska Huta była już wówczas jednym z najważniejszych ośrodków przemysłowych Górnego Śląska – gęsto zaludnionym miejscem, duszącym się od dymów i doskwierającego hałasu. Mieszkańcy potrzebowali terenów służących rekreacji, urządzając je na miarę czasów oraz możliwości, czego jednym z licznych przejawów i zarazem pamiątek jest marmurowa waza ogrodowa, która niegdyś pełniła funkcję kwietnika. Mogła też służyć jako niewielka fontanna, źródło odświeżającej wody.

Waza pochodzi z początku XX wieku. Forma i zdobienia tego kwiecistego obiektu są dla miejsca, w którym stanął i epoki typowe, odzwierciedlają ówczesne gusta, niczym nie różniąc się od wielu podobnych. Jej dekoracje — rzeźby przedstawiające tańczące putta otoczone motywami roślinnymi — nawiązują do tradycji arkadyjskiej, symbolizując radość, beztroskę i wypoczynek. Skojarzenia te oddają funkcję tego i wielu innych ówczesnych parków (pałacowych nie wyłączając) jako miejsca relaksu dla mieszkańców miasta, którzy mogli tu odpocząć po pracy w zakładach przemysłowych lub spędzić czas wolny w dni świąteczne.

W kolejnych dekadach miejsce to otaczano coraz większą estymą i rozbudowywano. Po drugiej wojnie park stawał się za mały, z czasem jego funkcje przejął WPKiW (obecnie Park Śląski). Po jednej z reorganizacji przestrzeni parkowej Wojewódzki Konserwator Zabytków zdecydował o przekazaniu wazy do Muzeum w Chorzowie. Przez lata stała w holu siedziby Muzeum w Chorzowie, przy ul. Powstańców 25, dzisiaj można ją zobaczyć w strefie gastronomicznej Muzeum Hutnictwa.

Rafał Malczewski w latach 1934-1935 nakłoniony przez literata i przyjaciela Ferdynanda Goetla odwiedził województwo śląskie. Owocem podróży stał się cykl „Czarny Śląsk”. Ten swoisty „reportaż malarski” zrealizowany został na terenach powiatu świętochłowickiego, katowickiego (z uwzględnieniem Mysłowic i Siemianowic) oraz w miastach Chorzów i Katowice W maju 1935 r. na wystawie zorganizowanej w Warszawie przez Instytut Propagandy Sztuki artysta przedstawił 20 obrazów olejnych i 14 akwarel, w pomniejszonym zakresie wystawę przeniesiono następnie do Łodzi, a jesienią do Katowicach.

Spośród cyklu Rafała Malczewskiego, „Czarny Śląsk” Muzeum Hutnictwa posiada jeden obraz i dwie akwarele. Najcenniejszym obiektem jest akwarela prezentująca oddalającą się, ukazaną tyłem samotną postać kobiety na brukowanej kostką jezdni pomiędzy potężnymi obiektami, którymi są kondensatory i chłodnie kominowe elektrowni w Chorzowie Starym. Widza porusza siła monumentalnych przemysłowych obiektów, która przytłacza znikomą ludzką istotę. Jednakże to właśnie ów ludzki akcent ożywia przejmującą ciszą industrialnej scenerii. Z prawej strony jezdni przed wiaduktem malarz utrwalił beżowy chodnik z mocno zaakcentowanymi dwoma latarniami. Niebo – choć zasnute dymami – nie traci pomarańczowej poświaty, niewykluczone że powstałej dzięki ogniom pieców, niedalekiej huty.

Lojalność wobec miejsca pracy stanowiła istotną wartość dla dawnych pokoleń. Wielu hutników – ale nie tylko – rozpoczynało pracę w młodym wieku – czasem jeszcze w okresie nauki i kontynuowało ją aż do emerytury w tym samym zakładzie. Lojalność była obustronna, zakłady pracy z okazji jubileuszy nagradzały pracowników okolicznościowymi podarunkami. W zbiorach Muzeum Hutnictwa wśród wielu hutniczych pamiątek znajduje się srebrny, kieszonkowy zegarek szwajcarskiej marki Silvana. Dołączony jest do niego oryginalny łańcuszek o długości 29 cm, prawdopodobnie wykonany z mosiądzu oraz pudełko, w którym go podarowano.

Wręczane z okazji jubileuszy pracy zegarki były wyrazem wdzięczności, docenienia za pracę, trud i lojalność. Czasomierz ze zbiorów muzealnych pochodzi z 1925 r. Jego tylna część jest otwierana, to tam umieszczono dedykację: „Za 25 letnią wierną służbę Górnośląskie Zjednoczone Huty Królewska i Laura SP.Akc. 1900 – 1925.”. Na wieczku znajdują się również punce probiercze używane do potwierdzania autentyczności i jakości wyrobów metali szlachetnych. Użyta tutaj punca z symbolem półksiężyca w towarzystwie korony – od 1884 r. stosowana była do oznaczania srebra o minimalnej wartości próby 800.

W wielu chorzowskich i śląskich rodzinach jako cenne pamiątki, niemal relikwie, do dzisiaj przechowywane są zegarki, jakie – w dowód uznania – otrzymali przed laty dziadkowie lub ojcowie.

Brzmienie orkiestr towarzyszyło wielu wydarzeniom miejskim, państwowym i kościelnym, nadając im uroczysty i podniosły charakter. W Dniu Hutnika prezentujemy obój, który jest niemym świadkiem historii Zakładowej Orkiestry Huty „Batory”, funkcjonującej od 1931 r. Najlepszy okres jej działalności przypadał na przełom lat 60. i 70., kiedy to grało w niej 70 osób. Na przełomie lipca i sierpnia 2024 r. Orkiestra Huty „Batory” została rozwiązana.Przy współpracy z Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu ustalono, że obój jest produktem firmy Kohlert’s Sohne funkcjonującej w latach 1918 – 1945, będącej spadkobiercą założonej w 1840 r. przez Vincenza Ferariusa Kohlerta wytwórni instrumentów. Oznaczenie oraz sygnatura na oboju wskazują, że powstał on w ostatnim dziesięcioleciu funkcjonowania zakładu.Nie zachowały się wszystkie elementy oboju, co uniemożliwia jego użytkowanie.

Chorzowskie zbiory muzealne były kształtowane przez pasjonatów, którzy swoją miłością do historii przyczyniali się do budowania unikalnych kolekcji. Jedną z ważnych postaci był dyrektor Muzeum Janusz Modrzyński (1925–2018). Jego zamiłowanie do numizmatyki i falerystyki zaowocowało powstaniem liczącej ponad 9000 eksponatów kolekcji medali i odznaczeń, wśród których wyróżnia się Żołnierska Odznaka Pamiątkowa 12. Kresowego Pułku Artylerii Polowej. Odznaka została zatwierdzona w 1929 roku przez Ministerstwo Spraw Wojskowych w dwóch wariantach – żołnierskim i oficerskim. Ma kształt krzyża z białą tarczą zawierającą liczbę „12” oraz otok z nazwą jednostki. Interesującym elementem są cztery wypustki w barwach narodowych – Polski, Francji i Włoch, co znajduje swoje uzasadnienie w sięgającej 1919 roku historii pułku. Wówczas z jeńców armii austro-węgierskiej na terenie Włoch utworzono polską formację. Jednostka została przetransportowana do Francji, skąd po dozbrojeniu i szkoleniu trafiła do odradzającej się Polski. Żołnierze pułku brali udział w konfliktach: polsko-ukraińskim, polsko-bolszewickim oraz kampanii wrześniowej. W 10 rocznicę powstania jednostki ustanowiono pamiątkowe odznaczenie, którego autorem był kapitan piechoty Władysław Buszek (1888-1945) – ceniony lwowski jubiler, grawer i rzeźbiarz.

Spotkanie owocujące powołaniem do życia jednego – jak przyszłość miała pokazać – z najbardziej zasłużonych sportowych klubów w Polsce – 14-krotnego Mistrza Polski i trzykrotnego zdobywcę Pucharu Polski, ćwierćfinalistę Pucharu UEFA (1973/1974). odbyło się 20 kwietnia 1920 r. w „czerwonym pokoju” Katolickiego Domu Związkowego (obecnie Miejski Dom Kultury Batory).  

Wszystko zaczęło się jednak znacznie wcześniej, bo w styczniu, gdy polscy działacze plebiscytowi ogłosili apel o utworzenie w każdej miejscowości na Górnym Śląsku klubu sportowego.  

Adresatem apelu w Bismarckhütte (od 1922 r. Wielkie Hajduki) był właściciel jednej z tamtejszych restauracji „Pod Białym Orłem” (ul. Kolmannstrasse 17, obecnie 16-lipca) Teofil Paczyński – lider tutejszego Polskiego Komitetu Plebiscytowego. Trwała agitacja wśród sportowców grających do tej pory w klubach niemieckich, zabiegano o fundusze. Śladem po tych działaniach jest prezentowane pismo wysłane z Bytomia 30 marca 1920 roku do Paczyńskiego przez sekcję Sportowej Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, potwierdzające wyasygnowanie kwoty potrzebnej do utworzenia klubu. Szczegóły przekazania funduszy odzwierciedlają atmosferę tamtych dni.  

Niespełna miesiąc później Ruch zaistniał. Warto pamiętać, że uprawiano w hajduckim klubie i inne dyscypliny. Na przykład w niedzielę w wielkiej sali wspomnianego Domu Związkowego stawiano ring bokserski i rozgrywano zawody pięściarskie. 

Jednym z najważniejszych produktów wytwarzanych w Hucie „Królewskiej – Kościuszko” były szyny kolejowe. Już w połowie lat 40. XIX wieku huta została wpisana na listę certyfikowanych producentów szyn. Wśród najstarszych egzemplarzy szyn kolejowych, wyprodukowanych w tym zakładzie i obecnie przechowywanych w Muzeum Hutnictwa w Chorzowie, jest 51-centymetrowy fragment oznaczony jako „AH 71 IIII”.

Większość produktów hutniczych, powstających w procesie walcowania rozgrzanego żelaza i stali, była i jest identyfikowana za pomocą tzw. walcmarki – ciągu liter i cyfr, który umożliwia określenie producenta, roku powstania oraz rodzaju wyrobu.

W omawianym eksponacie litery AH symbolizują pierwszy zakład wyrobów gotowych w Królewskiej Hucie, czyli Hutę „Alvensleben”, założoną w 1838 roku. Nazwa ta odnosiła się do pruskiego ministra finansów Albrechta von Alvenslebena, sprawującego wówczas swój urząd. Początkowo funkcjonowała jako oddzielne przedsiębiorstwo, a następnie włączona została do struktury Huty „Królewskiej”. Cyfry „71 IIII” wskazują na datę produkcji, czyli kwiecień 1871 roku. Szyny z oznaczeniem AH produkowano aż do lat 80. XIX wieku, kiedy zaczęto stosować pełną nazwę zakładu – „Königshütte”. Na ekspozycji stałej w Muzeum Hutnictwa można zobaczyć serię szyn ułożonych w kolejności chronologicznej, dzięki której ewoluujące nazwy huty „Królewskiej-Kościuszko” są wyraźnie widoczne.

Obecnie na terenie huty działa zakład kontynuujący tradycję produkcji szyn kolejowych – ArcelorMittal Poland S.A. Oddział Huta Królewska.

Gdy powstawało Muzeum Hutnictwa, za sprawą byłych pracowników Huty „Batory” do zbiorów muzealnych trafiła znaczna część kolekcji niegdysiejszego Muzeum Zakładowego Huty „Batory” (2013). Znajdowała się wśród nich pochodząca z 1920 roku deska kreślarska, w 1942 roku uzupełniona o precyzyjny mechanizm linijek przesuwnych niemieckiej firmy ISIS.
Deska była użytkowana w Biurach Konstrukcyjnych Huty „Batory”, ale podobne stanowiska pracy wypełniały całe piętra budynków w wielu hutach, np. biura konstrukcyjne Huty „Kościuszko” od lat 70. XX w. zlokalizowane były w budynku badawczo – doświadczalnym (dzisiejsze Lofty Kościuszko).
Tego typu działy odgrywały kluczową rolę w funkcjonowaniu zakładu. To właśnie tutaj, przy takich stanowiskach powstawały nowe pomysły i rozwiązania: projekty hal przemysłowych, maszyn, narzędzi oraz wyrobów hutniczych.
Wypracowane w działach konstrukcyjnych chorzowskich hut rozwiązania techniczne były na tyle innowacyjne, że decydowano się je opatentować. Niektóre z projektów i patentów znalazły się w zbiorach Muzeum Hutnictwa, wśród nich m.in. schemat sterowni prasy (1952), projekt pomieszczenia dla smoczków w stalowni (1960) czy patent na stal wysokomanganową (1986).
Obecnie deska jest częścią wystawy stałej „Królestwo Żelaza”, na jej blacie eksponowany jest plan hali elektrowni „Königshütte” z 1900 r. (obecna hala wystawy głównej).

Kolekcja numizmatyczna Muzeum Hutnictwa w Chorzowie skrywa prawdziwy skarb – złotego florena śląskiego Bolka II Małego z połowy XIV wieku. To jeden z zaledwie czterech znanych egzemplarzy na świecie!

Złote monety z charakterystycznym wyobrażeniem lilii heraldycznej pojawiły się po raz pierwszy w XIII wieku we Florencji. Nazwa „floren” stała się wkrótce określeniem tego typu monety wybijanej w różnych krajach europejskich. Bogate złoża złota w okolicy Legnicy, Lwówka i Złotoryi umożliwiły książętom śląskim emisje florenów, odzwierciedlając ambicje lokalnych władców.

Na awersie monety widnieje lilia i napis BOLCO + D – VX + SWYD [Bolko Dvx Swidniciae]– Bolko Książę Świdnicki. Na rewersie – postać świętego Jana Chrzciciela i napis: S IOHA – NNES B [Sanctus Johannes Baptista]. Wybita ok. 1351 roku moneta Bolka II Małego to nie tylko przykład kunsztu menniczego, ale i dowód na niezależność polityczną władcy. To właśnie on, przez lata skutecznie bronił suwerenności swojego księstwa przed ekspansją czeską, będąc ostatnim samodzielnym księciem piastowskim na Śląsku.

Piękno i rzadkość monety czynią ją jednym z najcenniejszych tego typu eksponatów w Europie, obok egzemplarzy przechowywanych w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Staatliche Museen – Muzeum im. Bodego w Berlinie. Zakupiona w 2011 roku, stanowi dziś dumę naszej kolekcji i wyjątkowe świadectwo historii.

W zbiorach Muzeum Hutnictwa znajduje się cenna, przez lata gromadzona kolekcja sztandarów, licząca ok. 700 obiektów. Jeden z nich reprezentuje Towarzystwo Polek z Wielkich Hajduk.

Po pierwszej wojnie światowej na terenach Górnego Śląska zauważalna jest ogromna potrzeba manifestowania przynależności narodowościowej, czemu służyło m.in. zrzeszanie się w licznych organizacjach. Jedną z nich był Związek Towarzystw Polek wywodzący się z pierwszej kobiecej organizacji na Górnym Śląsku – Towarzystwa Kobiet. Jego członkinie brały udział w powstaniach, agitowały wśród kobiet na rzecz kandydowania i głosowania na stronę polską w wyborach do rad gminnych, prowadziły działalność kulturalną i oświatową.

30 kwietnia 1922 r. poświęcono sztandar hajduckiego koła Towarzystwa Polek. Uroczystości towarzyszyły przemarsz, przemowy, program artystyczny i tańce. Gdy po przewrocie majowym doszło do podziału organizacji na Związek Katolickich Towarzystw Polek (ZKTP) i Towarzystwo Polek (TP) konieczne było ufundowanie drugiego sztandaru (pierwszy pozostał w rękach KTP). Prezentowany sztandar poświęcono w kwietniu 1928 roku. Wartości, jakie przywołują hafty, a zatem BÓG, RODZINA, OJCZYZNA, podobnie jak wezwanie „Królowo Korony Polskiej”, wskazują na etos, do którego odwoływały się członkinie organizacji.

W 1997 roku Muzeum w Chorzowie zakupiło od jednego z mieszkańców miasta 5 witraży okiennych datowanych na pierwszą dekadę XX w. Według informacji udzielonej przez sprzedającego, witraże przez wiele lat służyły jako dach oranżerii w jego ogródku działkowym, a pierwotnie były elementem wyposażenia jednej z restauracji w Wielkich Hajdukach. W 1913 roku na terenie gminy znajdowało się 6 restauracji, do dziś nie udało się ustalić, którą z nich zdobiły witraże. Prezentowany eksponat złożony jest z 76 prostokątów z mrożonego szkła białego i w dwóch odcieniach żółci. Szybki połączono za pomocą ołowianych spoin. W dolej oraz górnej części znajdują się po 4 stylizowane spirale. W centralnej części każdego z witraży umieszczono postaci: rycerza, kobziarza, mężczyznę w stroju myśliwskim, kobiety oraz mnicha. Nie można wykluczyć, że zespół witraży był obszerniejszy i tworzył spójny obraz nawiązujący do biesiadowania.

Postać mnicha z atrybutami to nawiązanie do tradycji winiarskiej i browarniczej, obecnych w klasztorach od średniowiecza. Zakonnicy byli zobowiązani do pracy fizycznej i intelektualnej, co obejmowało również rolnictwo i przetwórstwo. Powstające w procesie fermentacji piwo mogło być długo przechowywane, co w częstych sytuacjach skażenia wody zapewniało bezpieczną alternatywę. Mnisi warzyli piwo na użytek własny oraz dla pielgrzymów i podróżnych, co pozwalało pozyskiwać środki na utrzymanie.